Highland Dancing - czyli szkockie tańce góralskie

Highland Dancing nie jest tak popularny jak np. Scottish Country Dances czy irlandzkie step dances. Moim zdaniem jednak tańce te są techniczne równie wymagające jak irlandzkie tańce solowe a równocześnie także bardzo atrakcyjne. Są do nich podobne o tyle że mają charakter tańców solowych. Dzieje się tak nawet wtedy gdy bierze w nich udział większa liczba osób, ponieważ ich nieodłącznym elementem są wówczas setting steps czyli kroki solowe tańczone przez dwie osoby, twarzami do siebie bez trzymania się za ręce. Jeżeli mowa natomiast o różnicach to jest ich dużo - choćby ruchy rąk, tańczenie z przewagą ruchów nóg "w bok" (przy tańcu stopy, kolana muszą być skręcone pod kątem co najmniej 45^o, a często nawet 90^o). Zresztą to trzeba zobaczyć.

HISTORIA TAŃCÓW HIGHLAND

Wydaje się że najstarszymi z tych tańców są Strathspey i Reel, czyli tańce tańczone przez kilku tancerzy, składające się z powtarzanego stałego elementu - kółka lub "przeplatanki" w kształcie ósemki, pomiędzy którymi tańczy się settings steps. Prawdopodobnie z jednego z takich kroków, nazywanego Highland Fling, wywodzi się taniec solowy o takiej właśnie nazwie. Epoką rozkwitu tańców solowych były lata 1750 - 1850. Był to czas intensywnej działalności rezydentnych i wędrownych szkockich mistrzów tańca. Znaczny wpływ na rozwój tradycyjnych tańców miał ówczesny balet klasyczny i tancerze baletu francuskiego działający w Londynie. Większość znanych obecnie tańców jest wzmiankowanych w źródłach w tym właśnie okresie. Pierwsze tekstowe opisy tańców zawarte są w tak zwanym "manuskrypcie Hilla" z roku 1841, m. in. opisy kroków do Highland Flinga, Seann Triubhas, Highland Laddie, Blue Bonnets, Wilt Thou Go i in. Styl tańca tradycyjnego różnił się od obecnie stosowanego. min. tańczono o wiele niżej na palcach, czego przyczyną było używanie zwykłego, codziennego obuwia zamiast współczesnych baletek ghillies. Pojawienie się i rozwój w XIX wieku góralskich igrzysk Highland Games i uwzględnienie w ich programie kilku tańców - dla ułatwienia sędziowania - spowodował spadek zainteresowania innymi tańcami. Efektem tego było ich prawie zupełne zniknięcie już do 1 poł. XX wieku, tak że Highland Dances zaczęły był kojarzone wyłącznie z tańcami tańczonymi podczas Highland Games: Highland Fling, Sword Dance Gillie Callum, Seann Triubhas, Strathspey and Reel, Reel of Tulloch, Irish Jig i Sailor's Hornpipe. Pozostałe tańce przetrwały przede wszystkim na wyspach Hebrydzkich i tam zostały ponownie odkryte w latach 50-tych. Ponieważ ich znajomość na pozostałym terenie Szkocji była niewielka wydawały się one czymś odrębnym i stąd nadano im nazwę tańców Hebrydzkich - Hebridean Dancing. Dopiero później zorientowano się że nie są to jakieś inne tańce ale tylko wersje szkockich tańców tradycyjnych, objętych teraz nazwą National Dances.

Rzeczywistym odrębnym rodzajem tańców Highland są Cape Breton Dances. Są to tańce tańczone przez szkockich emigrantów w kanadyjskiej prowincji Nowa Szkocja. Różnią się one znacznie od tradycyjnych wersji, przede wszystkim charakteryzują się wybijaniem rytmu twardymi podeszwami, choć i to jest nieobce niektórym tańcom tradycyjnym.

Dodatkowym efektem współzawodnictwa tanecznego w ramach Highland Games była postępująca standaryzacja tańców oraz rozwój coraz bardziej "ostrego" stylu. Poprzez naśladowanie kroków najwyżej ocenianych zapominano o innych, powoli zmniejszając ich różnorodność. Szczytem tego było powołanie ciała zajmującego ustaleniem zasad sędziowania - Scottish Official Board of Highland Dancing, które opracowało "jedyną słuszną" wersję tych tańców. SOBHD podporządkował się niemal cały świat; są jednak wyjątki takie jak np. Nowa Zelandia, posiadająca własną Akademię i specyficzny odmienny styl tych tańców (także nieco inną wersję stroju dla pań). Rezultat jest taki że np. SOBHD podaje 8 kroków dla Highland Flinga i parę ich wariantów, podczas gdy JF i TM Flett (małżeństwo zajmujące się zbieraniem materiałów o historii szkockich tańcach tradycyjnych) w książce "Traditional Step Dancing in Scotland" podają ich 29.

Obecnie zaznacza się powrót do pozostałych tańców tradycyjnych jak i też podnoszą się (na razie słabe) głosy o dopuszczeniu większej różnorodności. Wszystkie trzy organizacje tworzące SOBHD - SDTA, BATD, UKA opublikowały swoje wersje National Dances. Organizuje się też zawody tych tańców w osobnych kategoriach, z dopuszczeniem znacznie większej swobody niż w przypadku tańców z Highland Games.

Chcę też zaznaczyć że oprócz powracania do źródeł i szukania tradycyjnych wersji tańców ma miejsce też proces odwrotny. W oparciu o tradycyjne kroki tworzy się nowe układy i tańce, których przykładami mogą być grupowe Sword Dances takie jak Argyll Broadswords, Jacobite Broadswords i in.

KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH TAŃCÓW

Od razu zajmę się Sailor's Hornpipe i Irish Jig stanowiących zupełnie osobną bajkę. Są to szkockie, highland, wersje tych tańców. Sailor's Hornpipe jest tańcem solowym przedstawiającym pracę marynarza, bardzo trudnym (oraz efektownym) i uznawanym za śmietankę tańców Highland. Tańczony jest w miękkich szkockich butach do tańca, czyli ghillies, oraz marynarskim ubranku z czapką. Irish Jig nie ma nic wspólnego z tańcami irlandzkimi. Przedstawia on... kłótnię małżeńską, stąd takie ciekawe gesty rąk jak wygrażanie, uderzenie w kolano, inne gesty wyrażające "an arogant attitude" itd. Tańczy się go w szkockich butach do stepowania czyli jig shoes zaopatrzonych w metalowe blaszki i obcasy. Strój do tego tańca jest żeńską lub męską wersją stroju Irlandczyków z XIX wieku (do tego pan nosi długa lagę - shillelagh). Taniec jest solowy, stepowany, a kroki mają wersje osobne dla pań i osobne dla panów.

Tańce tańczone w ramach Highland Games (podaję tu też popularne anegdoty związane z poszczególnymi tańcami):

• Highland Fling

  Taniec solowy, tańczony w miejscu, z dużą ilością obrotów, podskoków i przeskakiwania z nogi na nogę. Podanie głosi że był to taniec tańczony po zwycięskiej bitwie, na małej okrągłej szkockiej tarczy targa. Inna opowieść jest taka że pasterz zobaczył na górskim zboczu jelenia. Zaczął naśladować jego ruchy i tak powstał ten taniec z charakterystycznym trzymaniem rąk nad głową, naśladującym właśnie jelenie rogi. Taniec ten jest najbardziej znany, jest wręcz symbolem tańców Highland.

• Sword Dance - Gillie Callum

  Też bardzo znany i kojarzony z tańcami Highland. Taniec solowy wykonywany wokół i nad dwoma skrzyżowanymi szkockimi pałaszami - broadswords (różnie to bronioznawcy klasyfikują - miecze, rapiery z rękojeścią koszową). Taniec ten nawiązuje to starych rytualnych, piktyjskich i innych, tańców z mieczami wspominanych już przez Tacyta. Są dwa podania odnośnie jego początków. Pierwsze mówi że w roku 1054 Macolm Canmore po swoim zwycięstwie w bitwie pod Dunsiniane nad klanem Mac Beth położył na ziemi miecz pokonanego przeciwnika a na tym swój, no i zaczął tańczyć. Drugie twierdzi że taniec ten był tańcem wróżebnym przed bitwą - zadaniem wojownika było nie dotknąć stopą żadnego z mieczy, co wróżyło zwycięstwo klanowi. Bajki bajkami a prawda jest taka że w obecnej formie taniec ten nie ma chyba nawet dwustu lat. Na przykład podstawowy dla tego tańca krok Pas de Basque został wprowadzony podobno dopiero na przełomie wieków XIX i XX. Natomiast warte uwagi jest to że tradycyjna melodia do której jest on tańczony - Gillie Callum - jest od niego starsza. Pierwsze niejasne odniesienia do tańca nad mieczami pochodzą z roku 1770, pewne są z roku 1804. Możliwe jest że istniała wcześniejsza wersja, w której miecz trzymano w ręce i odgrywano walkę. Mogło to przetrwać w postaci mało znanego tańca Dirk Dance, gdzie w ręce trzyma się szkocki puginał, czyli dirk, markując nim cięcia i ciosy. Taniec Gillie Calum tańczony jest najpierw tempie wolnym; na ostatnie jeden lub dwa kroki muzyka przyspiesza.

• Seann Triubhas

  Nazwa ta dosłownie znaczy "stare spodnie" (wymawia się jak szin trius). Bierze on się stąd, że po powstaniu jakobickim w 1745 Anglicy zakazali Szkotom noszenia kiltów, a ci w odwecie wymyślili ten taniec. Wolne kroki tego tańca mają wyrażać odrazę do tak krępującego elementu garderoby jakim są spodnie, natomiast tańczone na koniec szybkie (podobne trochę do Flinga) świętują powrót kiltu. Faktycznie taniec ten był tańczony już pod koniec XVIII wieku. Taniec bardzo ładny, w odróżnieniu od innych tańców ruchy wykonywane są płynnie, a nie w ostry sposób charakterystyczny dla Sword lub Fling. Koliste, płynne ruchy rąk, ruchy nóg wyrażające pragnienie strząśnięcia spodni itd. Taniec solowy, również z tempem wolnym i szybkim, przypominającym Highland Fling.

• Highland Strathspey and Reel

  Są to właściwie dwa tańce, z tym że nigdy nie tańczy się ich osobno. Są to tańce na cztery osoby (płeć nieważna) czyli Foursome. Stoją one w dwóch parach, twarzami do siebie i w jednej linii: O>  <O   O>  <O. Składają się one z powtarzanego dwukrotnie elementu - Figure of Eight oraz z tańczonych pomiędzy setting steps. Dla Strathspeya są to kroki z Highland Fling a dla Reela tzw. Basic Reel Steps. Figure of Eight to nic innego jak "przeplatanka" albo reel of four, znany z tańców Scottish Country, tańczony krokiem Progressive Strathspey Movement lub Progressive Reel Movement. Element ten umożliwia tancerzom zmianę miejsc, tak że każdy z czterech setting steps jest tańczony z innym partnerem.

• Reel of Tulloch albo Hullachan

  To też Foursome. Tańczony jest osobno lub w połączeniu ze Strathspey lub Strathspey & Reel. Jeżeli jest tańczony osobno to zaczyna się go tak że osoby są ustawione w kwadrat, zaczynają tańczyć dwie z nich i całość wyciąga się w linię. Filozofia jest podobna jak przy Strathspey & Reel - powtarzany element rozdzielający setting steps (są to też Basic Reel Steps). Tym powtarzanym elementem umożliwiającym zmianę miejsc jest Propelled Pivot (Tulloch) Turn. Obrót wykonywany w parze z trzymaniem jedną ręką "pod łokieć", drugą uniesioną, może nieco podobny do irlandzkiego swing. Melodia jest tradycyjna i chyba dość znana. Reel of Tulloch powstał podobnież wtedy gdy mieszkańcy Tulloch musieli w mroźny dzień czekać przed kościołem na spóźniającego się kapłana. Dla rozgrzewki zaczęli skakać, obracać się no i wymyślili taniec.

National Dances - tu lista jest obszerna. Należą tu też tańce pierwotnie przeznaczone dla pań - Ladies Step Dances. Istnieją też tańce regionalne lub też regionalne style tańczenia jak Hebridean lub Cape Breton Dances. Najbardziej znane tańce to:

• Scottish Lilt
• Blue Bonnets Over The Border
• Wilt Thou Go to the Barracks, Johnny ?

  Taniec solowy, podobno tańczony na rynkach przez werbowników armii w celu przyciągnięcia uwagi mieszkańców.

• Deeside Lilt

  Ciekawy bo to jest Twasome, czyli na dwie osoby

• Flora MacDonald Fancy
• Hielan' Laddie

  Melodia chyba bardzo znana - taka jak do pieśni "Hielan' (wymowa jak "hilan") Laddie": Bonniest lad that 'er I saw Bonnie Laddie, Hielan' Laddie Wore a plaid and was fu' braw Bonnie Hielan' Laddie itd. Świetne wrażenie jak tańczy się do niej.

• Flowers of Edinburgh
• Earl of Erroll
• Come Ashore, Jolly Tar
• Scotch Measure

  Może być tańczony solowo albo jako Twasome.

• Blue Bonnets
• Tullochgorm
• Miss Forbes
• First of August
• O'er the Water to Charlie
• Argyll Broadswords

  Taniec mieczy na cztery osoby, najbardziej znany z tego rodzaju. Opracowany pod koniec XIX wieku przez członków zasłużonej dla tańca szkockiego rodziny MacLennanów. Uprawiany przede wszystkim w regimentach szkockich, które w swoich orkiestrach oprócz Pipes and Drums zawsze posiadają też tancerzy. Istnieją też inne grupowe tańce mieczy, opracowane później: Inverness Broadswords, Lochaber Broadswords, Jacobite Broadswords (ten jest dla dwóch osób) i wiele innych.

TROCHĘ UWAG

Highland Dances były pierwotnie tańczone przez mężczyzn, teraz proporcja miedzy tańczącą je płcią piękną a brzydką jest podobno jak 100:1. Naukę tańca zaczyna się zwykle w wieku lat kilku, w zawodach biorą udział raczej nastolatki. O niczym to nie świadczy bo jest też mnóstwo osób które zaczęły w tańczyć wieku dojrzałym. Szczytem jest historia o panu który zaczął tańczyć po przejściu na emeryturę gdyż lekarz zalecił mu trochę ruchu. Bierze udział w zawodach mając około siedemdziesiątki. Strój to: dla panów kilt, sporran, dublet (taki rodzaj fraka), balmoral (ów szkocki beret) i inne elementy tradycyjnego wieczorowego stroju Szkotów. Dla pań również kilt plus zapinana kamizelka tzw. Aboyne z białą koszulą, bez nakrycia głowy i innych akcesoriów. Tańczy się w miękkich ghillies.

Kroki do Highland Dances zostały ustalone przez Scottish Official Board of Highland Dancing (SOBHD), organizację zajmującą się zawodami w tych tańcach. Opisy zostały opublikowane w podręcznikach "Highland Dancing - SOBHD Textbook", "Sailor's Hornpipe and Irish Jig". Słucha ich cały świat z wyjątkiem Nowej Zelandii, posiadającej własną Akademię i specyficzny odmienny styl tych tańców (także nieco inną wersję stroju dla pań). Co do kroków to dodam jeszcze że ustalone jest jakim krokiem trzeba zacząć taniec, często też jakim go skończyć. Pośrodku można wybierać je dowolnie z listy możliwych. Ustalenie kroków jest dodatkową cechą odróżniającą je od solowych tańców irlandzkich. Na potrzeby zawodów nie wymyśla się nowych kroków ale wykonując ustalone kroki skupia się na technice i precyzji. Ustalenie kroków jest ściślejsze w przypadku Highland Dances. Co do National to jest tu większa swoboda - istnieje wiele zaaprobowanych odmian tych tańców jak choćby wersje opisane w podręcznikach organizacji nauczycieli tańca tworzących SOBHD: BATD, UKA, SDTA.

Tańce National panowie tańczą w stroju podobnym jak do Highland Dances lub używają tartanowych spodni, właśnie owych trews; panie natomiast mają długie spódnice z tartanu (trzymają je uniesione) z białą halką, sznurowane kamizelki albo całkiem białe suknie. Większość z nich to tańce w butach miękkich ale niektóre, stepowane, tańczone są w jig shoes.

Sporo informacji na temat Highland Dancing można znaleźć w Internecie - odsyłam do sekcji linki. W zasadzie wszyscy piszą to co i ja powyżej, rzadko można znaleźć coś więcej, czasem mniej i po angielsku. Zainteresowanym polecam listę dyskusyjną "highland-dance" prowadzoną przez Iana Brockbanka (adres listy highland-dance@tardis.ed.ac.uk, do zapisania się wysłać taki e-mail). Trzeba mieć do niej trochę cierpliwości bo wśród powodzi informacji o wynikach zawodów w Kalifornii, skarg co zrobić jak synek nie chce chodzić w kilcie itd. można czasem otrzymać opisy tańców, porady co do ćwiczeń, trudności z krokami czy też na temat urazów lub możliwości kupna książek czy akcesoriów do tańca. Biorą w niej udział zarówno tańczący profesjonalnie (w tym ludzie naprawdę w tym dobrzy - zwycięzcy zawodów krajowych i międzynarodowych) ale też i amatorzy.

Niestety jak dotąd nie wiem czy jest w Polsce ktoś jeszcze zajmujący się tymi tańcami, podobno interesuje się nimi ktoś z Trójmiasta. Grupy tańców celtyckich w zasadzie ograniczają się do tańców irlandzkich lub szkockich tańców country i ceilidh. Poza granicami: w Niemczech istnieje grupa w Bonn, gdzie podobno jest kilku dobrych tancerzy Highland. Poza tym w licznych tam grupach Scottish Country jest ze dwadzieścia parę osób uprawiających Highland po amatorsku. W Holandii istnieje grupa Dutch Pipes and Drums, gdzie jest dwunastu tancerzy biorących udział w zawodach. Uczy ich Rik van Vroome, profesjonalny nauczyciel tańców Highland. Wiosną 1999 ja i kilka osób z zespołu "Comhlan" mieliśmy przyjemność uczestniczyć w prowadzonych przez niego warsztatach tańca koło Hamburga.

Myślę że w przyszłości będę dodawał coś do tego artykułu - bardzo proszę o uwagi i pomysły. W miarę możliwości służę też innymi informacjami na temat Highland Dancing. Noszę się też z myślą zamieszczenia paru fotografii i opisów technicznych. A na koniec - ukłon którym zawsze kończy się taniec Highland:

...step to the right with RF and close LF to first position (flat) and bow. (...krok na prawo prawą stopą, zbliżyć lewą stopę do płaskiej 1 pozycji i ukłonić się) (według "Highland Dancing - the textbook of the SOBHD")